Mówi się, że mózg jest komputerem naszego ciała. Niestety, mimo że mamy już XXI wiek, sposób funkcjonowania mózgu pozostaje do dziś jedną z większych zagadek naukowych. Naukowcy ciągle za mało wiedzą na temat tego doskonałego organu, który jest w stanie kierować wieloma funkcjami i procesami zachodzącymi w ludzkim organizmie.
Masa mózgu ludzkiego wynosi u mężczyzny ok. 1,375 kg, u kobiety 1,225 kg, u niemowlęcia to zwykle ok. 0,35 kg. Waga mózgu nie ma żadnego powiązania z poziomem inteligencji właściciela. Przeciętny mózg posiada ok. 100 mld neuronów, przy czym każdy z nich łączy się średnio z 10 tys. innych poprzez połączenia - synapsy. W sumie takich połączeń jest ok. 1015. Synapsa to miejsce komunikacji błony kończącej akson z błoną komórkową drugiej komórki - nerwowej lub np. mięśniowej. Impuls nerwowy zostaje przeniesiony z jednej komórki na drugą przy udziale substancji o charakterze neuroprzekaźnika - synapsy chemiczne, lub na drodze impulsu elektrycznego - tzw. synapsy elektryczne. Wyróżnia się synapsy nerwowo-nerwowe, nerwowo-mięśniowe i nerwowo-gruczołowe.
Mózg składa się z pięciu podstawowych części: kresomózgowie - tworzy półkule mózgowe, które są ważną częścią mózgu; kora mózgowa - jest pofałdowana i podzielona funkcjonalnie na trzy rejony - pola czuciowe, pola ruchowe, pola kojarzeniowe. Posiada także ośrodki wyższych czynności mózgowych: ośrodek pamięci, świadomości, pisania, kojarzenia, myślenia, międzymózgowie - tworzy wzgórze i podwzgórze, śródmózgowie - tutaj przekazywane są z narządów zmysłów wrażenia słuchowe oraz wzrokowe, móżdżek, podobnie jak kresomózgowie, jest podzielony na dwie półkule. Pokryty jest substancją szarą i licznymi bruzdami.
Wyróżniamy prawą i lewą półkulę mózgu. Rozdzielone są one głęboką bruzdą podłużną, a tylko w dolnej części złączone wielkim spoidłem mózgowym (corpus callosum), ze śródmózgowiem natomiast łączą się za pomocą szypułek mózgowych (pedunculi cerebri). Głęboka bruzda, zwana bruzdą Sylwiusza (fossa Sylvii), przecina pod spodem półkule mózgowe, tak że dzieli każdą półkulę (od spodu) na trzy płaty: czołowy, ciemieniowy, skroniowy.
Płat ciemieniowy przechodzi bez ostrej granicy w płat potyliczny. Wąska jama obecna w półkulach mózgowych podzielona jest przez ścianę podłużną na dwie równe części - w ten sposób powstają komory boczne mózgu (ventriculi cerebri). Tylna część tej ściany, tzw. sklepienie mózgu (fornis), wychodzi z ciał sutkowych (corpora mammillaria) znajdujących się u podstawy mózgu. Komory boczne i komora trzecia (w międzymózgowiu) komunikują się ze sobą przez ciasny otwór Monroe'go (foramen Monroi). Przedłużenia bocznych komór noszą nazwę rogów Ammona (cornu ammonis). Półkule mózgowe zbudowane są z substancji szarej zwanej korą mózgową, o miąższości około 5 mm, obfitującej w komórki zwojowe, i z białej substancji rdzennej złożonej z włókien nerwowych.
Dno komory trzeciej mieszczącej się w międzymózgowiu przedłuża się ku dołowi w tzw. lejek (infundibulum), na którym położona jest przysadka mózgowa (hypophysis cerebri), gruczoł wydzielania wewnętrznego (glandula pituitaria). Z międzymózgowia wychodzi również, jednak ku górze, szyszynka (corpus pineale).
Mózg jest bardzo wrażliwym narządem, dlatego też jest bardzo dobrze chroniony. Otaczają go trzy opony. Każda z nich jest inna i każda ma inne zadania. Pierwsza, najbliżej mózgu, to silnie unaczyniona opona miękka, naczyniówka, której zadaniem jest odżywianie mózgu. Wnika ona do komór mózgu, tworząc sploty naczyniówkowe, oraz we wszystkie bruzdy i zakręty mózgu. Drugą jest pajęczynówka, w której znajduje się płyn mózgowo-rdzeniowy wyrównujący ciśnienie w czaszce i amortyzujący wstrząsy. Pajęczynówka jest bardzo delikatna, brak w niej naczyń krwionośnych. Ostatnią, trzecią oponą jest opona twarda, która jest zarazem okostną czaszki. Dzieli się ona na blaszkę zewnętrzną i blaszkę wewnętrzną.
Współczesne badania nad pamięcią wsparło niedawne odkrycie, że tak naprawdę mamy dwa mózgi, nie jeden.
To, czym zajmuje się cała kora mózgowa, możemy dzisiaj przyporządkowywać lewej i prawej półkuli mózgu w następujący sposób: lewa półkula przetwarza nowe informacje na poziomie logiki, słów, zbiorów, liczb, kolejności, liniowości, analizy, prawa natomiast w większości przypadków posługuje się rytmem, wyobraźnią, barwą, wymiarami, relacjami przestrzennymi, syntezą. Im częściej obie półkule mózgowe pracują jednocześnie, tym bardziej każda z nich korzysta na tej współpracy.
Gimnastyka umysłu
Większość znanych geniuszy cechowała się wytrwałością w realizacji ustalonych celów. Nawet w obliczu silnych przeciwności losu, z jakimi się spotykali, nie rezygnowali, tylko szli naprzód. Również porażka była dla nich bogatym doświadczeniem, bo uczenie się na błędach przybliżało ich do celu. Podobno Thomas Edison po bezskutecznym wypróbowaniu ponad 5 tysięcy sposobów zamiany elektryczności na światło został posądzony o szaleństwo w obliczu swojej determinacji do kontynuowania poszukiwań.
W zasadzie każdy z nas może zostać geniuszem - trzeba tylko chcieć i ćwiczyć swój umysł. I o tym właśnie ma traktować dzisiejszy dodatek. Mózg należy pobudzać do pracy, stawiając sobie konkretne cele i dążąc do ich osiągnięcia. Chyba nikogo nie trzeba przekonywać, że sprawna i dobra pamięć wiąże się z sukcesem praktycznie w każdej dziedzinie, zarówno w tej zawodowej, jak i rodzinnej. Ostatnie badania potwierdzają, że nasza wiedza opiera się na pamięci, a tę można wyćwiczyć. Im sprawniejszy mózg i bardziej ćwiczony za młodu, tym większe szanse zachowania tej sprawności w późnym wieku. Dodatek ma Państwu zasygnalizować, jak ważne jest gimnastykowanie umysłu m.in. poprzez czytanie, rozwiązywanie krzyżówek, zagadek, gier logicznych, ćwiczenie pamięci, odpowiednią dietę, wypoczynek, ćwiczenia fizyczne; a także jak odkrywać i wzmacniać inteligencję, kreatywność, umiejętność zapamiętywania i koncentracji. Ponadto specjalista odpowiada na ważne pytania dotyczące naszego mózgu, można również przeczytać o zaburzeniach pamięci i jak im przeciwdziałać. W dodatku umieszczona jest także krótka historia dotycząca popularnych gier, łamigłówek i zagadek.
Sprawność umysłowa
Psycholodzy są zgodni, że im sprawniejszy mózg i bardziej ćwiczony za młodu, tym większe szanse zachowania tej sprawności w późnym wieku. Dlatego tak ważne jest gimnastykowanie umysłu m.in. poprzez czytanie, rozwiązywanie krzyżówek, zagadek, gry logiczne, a także odpowiednią dietę, wypoczynek, ćwiczenia fizyczne.
Umysł to abstrakcyjny system złożony z wyższych funkcji mózgu ludzkiego - to rozum i psychika człowieka, w skład których wchodzą m.in.: spostrzeganie, osobowość, wyobraźnia, pamięć, inteligencja, emocje, uczenie się, myślenie. Ten ostatni twór zwany inaczej rozumowaniem jest złożonym ciągłym procesem zachodzącym w mózgu polegającym na asocjacjach (proces kojarzenia wątków tak, by razem przedstawiały całość) i wnioskowaniu oraz operującym elementami ludzkiej pamięci, jak: symbole, pojęcia, frazy lub obrazy i dźwięki. Miarą efektywności myślenia jest inteligencja. Ludzkie myślenie jest realizowane przez procesy psychiczne, kognitywne, opierające się na systemie pojęć o różnym stopniu konkretności, łączone w mniej lub bardziej świadomy sposób.
Pamięć - co to takiego?
Pamięć jest wynikiem skomplikowanych procesów. Biorą w nim udział narządy zmysłów, system nerwowy i przede wszystkim mózg.
W korze mózgowej znajduje się hipokamp - ośrodek odpowiedzialny za przyswajanie i przechowywanie informacji. Magazynuje on ślady pamięciowe zwane engramami różnych doświadczeń, które w odpowiednim czasie mogą być odtworzone w świadomości.
Główne etapy tworzenia i przywoływania pamięci z punktu widzenia przetwarzania informacji to: zapamiętywanie, przechowywanie informacji i przypominanie. Istnieją różne sposoby klasyfikacji pamięci w zależności od czasu jej trwania, charakteru i sposobu przypominania.
Najczęściej psycholodzy wyróżniają trzy typy pamięci: sensoryczną - inaczej ultrakrótką (pamięć zmysłów), trwającą ok. 0,5 s, krótkotrwałą (operacyjną, pamięć świeża) i długotrwałą.
Pamięć krótkotrwała jest nam nie zbędna do normalnego funkcjonowania, bez obciążania mózgu nadmiarem informacji: pamiętamy różne rzeczy tak długo, jak są nam potrzebne, zapominamy, gdy nie są już nam potrzebne. Pamięć długotrwała zapewnia ciągłość świadomości, integralność i umiejętność posługiwania się zdobytymi doświadczeniami i wiedzą. Aby jednak tak się stało, ślad pamięciowy, inaczej engram, musi być zakodowany na stałe w strukturze chemicznej neuronów w ośrodku mózgowym.
Można się również spotkać z takimi pojęciami, jak pamięć fotograficzna (ejdetyczna). Są nią obdarzeni ludzie, którzy potrafią zapamiętać z nadzwyczajną dokładnością, chociaż zwykle na krótko, wszystko, co zobaczyli. Taką pamięć miał podobno np. Władysław Reymont, laureat Literackiej Nagrody Nobla (1924).
Pamięć rozwija się już w życiu płodowym człowieka, a pełną dojrzałość osiąga, gdy ma on 15-16 lat. W wieku starszym często słabnie, jednak jest to cecha bardzo indywidualna, bo im sprawniejszy mózg i bardziej ćwiczony, tym lepiej funkcjonuje również w wieku starczym. Nie trzeba nikogo przekonywać, że sprawna i dobra pamięć wiąże się z sukcesem praktycznie w każdej dziedzinie. Ostatnie badania potwierdzają, że nasza wiedza opiera się na pamięci, a tę można wyćwiczyć.
Jak gimnastykować umysł?
Sprawność umysłowa, podobnie jak fizyczna, musi być regularnie ćwiczona, jeśli ma nie słabnąć. Dobrą gimnastyką umysłu jest zapamiętywanie np. przeczytanych informacji. Wówczas przydatne są pewne techniki pamięci. Należą do nich m.in. Łańcuchowa Metoda Skojarzeń (ŁMS) czy w przypadku zapamiętywania większych partii materiału tzw. Mapa Pojęć czy Mapa Myśli.
Łańcuchowa Metoda Skojarzeń - jak sama nazwa wskazuje - opiera się na skojarzeniach, dzięki którym efektywnie wiążemy ze sobą to, co trudno jest nam naturalnie zapamiętać, np. tekst, numery, z tym, co zapamiętujemy łatwiej, m.in. obrazy, dźwięki etc.
To, że pamięć działa poprzez skojarzenia, nie jest nowym odkryciem. Już starożytni Grecy znali ten sposób. Podobno lubili się tymi sztuczkami popisywać - zapamiętując bez problemu nawet kolejność kilku talii kart. Każda informacja w naszej pamięci jest w jakiś sposób powiązana z inną, np. słowo "drzewo" kojarzy się nam z liśćmi, korą, igłami itp. Raczej nie powinno nam się skojarzyć np. z rybą.
Naukowcy twierdzą, że większość ludzi ma dobrą pamięć, ale niećwiczona pozostaje na niesatysfakcjonującym poziomie. To tak, jak ze szczupłą sylwetką - właściwe odżywianie i ruch sprawiają, że pozostajemy w dobrej formie, i odwrotnie - złe odżywianie, siedzący tryb życia sprzyjają nadwadze.
ŁMS jest wypróbowaną metodą działającą na dłużej i spójną z tym, co psycholodzy odkryli na temat ludzkiej pamięci. Wiemy, że pamięć najlepiej działa poprzez skojarzenia i po prostu wykorzystujemy to do łatwiejszego zapamiętywania informacji.
I tak, aby zapamiętać, że wizytę u dentysty mamy wyznaczoną na godz. 8.00, możemy skojarzyć np. okulary (poziomo ósemka tak właśnie wygląda) z wyrywaniem zęba. Mamy teraz dziesięć razy większą szansę zapamiętać godzinę wizyty u dentysty po tym, jak wygaśnie ona w pamięci krótkotrwałej. Czasem skojarzenie przychodzi bardzo łatwo, np. nazwisko "Lis" może nam się skojarzyć z rudą czupryną właściciela, jednak gdy kawałki informacji nie są w sposób oczywisty powiązane, musimy wykazać się odrobiną twórczego myślenia w ich łączeniu. Pomocne mogą być rymy. Któż nie zna ze szkoły takich oto rymowanek: "uje się nie kreskuje", a więc np. "buduje", "maluje", "rysuje" piszemy przez "u" otwarte. Rymy tworzą więc łatwe do zapamiętania i mądre skojarzenie pomiędzy sobą i informacją, która ma być zapamiętana.
Gdy chcemy coś zapamiętać, możemy przywołać w myślach obraz, który łączy informacje - psycholodzy radzą, aby było to coś niezwykłego czy śmiesznego, gdyż łatwiej to zapamiętujemy. Gdy chcemy zapamiętać listę zakupów, np.: chleb, masło, wędlina, mleko, jabłka, banany, schab, kapusta, szampon rumiankowy - układamy w myślach krótką historyjkę. Powiedzmy, że taką: nasza wnuczka bierze chleb i smaruje go masłem, nakłada wędlinę, a później to zjada, popijając mlekiem, na koniec pałaszuje banany i jabłka. Później robi kotlety ze schabu i surówkę z kapusty, a następnie idzie do łazienki i myje włosy szamponem pachnącym rumiankiem. Wszystko, co potrzebujemy kupić, ukryte jest w historii, którą łatwo możemy odtworzyć, a tym samym kupić potrzebne nam produkty. Oczywiście możemy zapisać listę, ale nie będziemy mieli wtedy okazji ćwiczyć naszej pamięci, naszego umysłu, a przecież o to chodzi. Inną techniką zapamiętywania, tym razem cyfr, jest wykorzystanie tzw. alfabetu kodu. Każdej cyfrze od 0 do 9 odpowiada pewna spółgłoska. Gdy trzeba zapamiętać jakiś numer, przekształcamy go w podane spółgłoski, dodajemy samogłoski i mamy wyraz, najlepiej rzeczownik, który możemy sobie wyobrazić, skojarzyć w jakiejś historii - dzięki czemu łatwiej zapamiętamy informacje. Na przykład: Kowalski, ul. Pana Samochodzika 44, cyfra cztery ma przyporządkowaną spółgłoskę "R", dodajemy tylko samogłoski i oto mamy wyraz "RuRa" - tworzymy więc w umyśle taki obraz: pan Kowalski jedzie samochodzikiem z rurą wydechową. Mamy teraz większą możliwość zapamiętania, że ta osoba mieszka przy ul. Pana Samochodzika 44 ("alfabet kodu" można znaleźć prawie w każdej książce traktującej o technikach ćwiczenia pamięci).
Tak więc wszystko polega na umiejętności przełożenia każdej informacji na obraz myślowy, który nasz mózg jest w stanie zapamiętać, wyobrazić sobie. Naukowcy są zdania, że to, co chcemy zapamiętać, musimy sobie wyobrazić, zobaczyć na "ekranie umysłu", a skojarzenia powinny być niecodzienne, śmieszne, obraz myślowy natomiast - szczegółowy, dynamiczny i barwny.
Wykorzystując skojarzeniową zaletę pamięci, jesteśmy w stanie zapamiętać m.in.: wzory, trudne obce słówka, kształty, nazwy itp. Oczywiście na początku możemy mieć z tym pewne trudności. To tak jak zaczynamy ćwiczyć np. przysiady - najpierw uda nam się zrobić ich kilka, ale w miarę upływu czasu i systematycznej pracy będziemy ich wykonywać coraz więcej, mało tego - bez zbędnego wysiłku. Trzeba tylko powtarzać świeżo przyswojoną informację, którą chcemy zapamiętać - najpierw co kilka godzin, potem raz na dzień przez kilka dni. Po tygodniu rzeczy, które chcieliśmy zapamiętać, będą prawie na stałe gościły w naszym mózgu.
Obecnie na rynku księgarskim znajduje się wiele książek, które traktują o poprawianiu pamięci, trzeba jednak wiedzieć, że nie wszystkie techniki są dobre. Należy więc i tutaj używać mózgu, aby nie wpaść w pułapkę pseudonaukowców.
Niektóre metody z punku widzenia chrześcijańskiego są po prostu niedozwolone, np. metoda Silvy, według której za pomocą zbioru pewnych technik pozwalających wykorzystać możliwości ludzkiego mózgu, umysłu, jest on kontrolowany. Wśród proponowanych technik są także techniki postrzegania pozazmysłowego, a więc zdobywającego informacje nie za pośrednictwem zmysłów, np. słuchu, wzroku, lecz za pomocą medium, jasnowidztwa, telepatii. Tego też trzeba się wystrzegać.
Efektywne notatki - Mapa Pojęć i Mapa Myśli
Mapy Pojęć są dwuwymiarowymi reprezentacjami pojęć i ich wzajemnych relacji. Są pomocne w nauce ze zrozumieniem - widoczne relacje pomiędzy pojęciami pomagają w zrozumieniu i zapamiętaniu nowych faktów. Przydatne są szczególnie tam, gdzie występują skomplikowane materiały, np. długie dokumenty lub gdy trzeba przekazać komuś, np. uczniom, studentom, współpracownikom złożone pomysły. Natomiast Mapy Myśli to m.in. sposób pomocy pracownikom, studentom, uczniom w robieniu notatek, gdzie używane są tylko słowa-klucze i obrazy, a także pomoc przy planowaniu jakiejkolwiek formy pisma, np. listu, e-maila, scenariusza książki lub planowaniu spotkania, dnia, a nawet wakacji.
Tworzy się je znacznie szybciej niż tradycyjne notatki, a dzięki ich wizualnemu charakterowi łatwiej się je przegląda i zapamiętuje. Mapa Myśli składa się z centralnego wyrazu-pojęcia. Naokoło centralnego wyrazu narysowanych jest od kilku do kilkunastu głównych pojęć, które odnoszą się do środkowego pojęcia. Następne podgałęzie mają znowu od kilku do kilkunastu pojęć odnoszących się do sąsiadujących słów. Podobnie jest zorganizowana wiedza w naszym mózgu - poszczególne pojęcia są ze sobą powiązane w podobny sposób, np. słowo "marchewka" może się skojarzyć z "jedzeniem", "kolorem pomarańczowym", a nawet z "zającem" (lubi marchewkę) itd. Te pojęcia są ze sobą powiązane - tak samo jak na Mapie Myśli powiązane są ze sobą elementy. Mapy Myśli zawierają tylko słowa-klucze i obrazy-klucze, umożliwiając umieszczenie o wiele większej ilości informacji na pojedynczej stronie.
Trzeba jednak pamiętać, że Mapy Myśli nie są w stanie całkiem zastąpić zwykłych notatek - szczególnie gdy mamy potrzebę zanotować więcej szczegółów. Stanowią jednak dobre uzupełnienie zwykłych notatek.
Zaburzenia pamięci
Zaburzenia pamięci mogą być spowodowane zarówno chorobą, urazem, ale także przeżyciem traumatycznym.
Do najczęstszych schorzeń w tej dziedzinie zaliczamy m.in. amnezję, chorobę Alzheimera i tzw. zespół Korsakowa.
Jedną z postaci zaburzeń jest amnezja, czyli niepamięć. Po urazach mózgu najczęściej następuje amnezja częściowa, tzw. wsteczna, jeżeli chory nie pamięta czasu poprzedzającego utratę przytomności, i następcza, jeśli nie pamięta tego, co zdarzyło się po odzyskaniu przytomności. Amnezja pourazowa może trwać od kilku minut do wielu lat. Inną formą amnezji częściowej jest amnezja fragmentaryczna: chory nie pamięta pewnych wydarzeń, sytuacji lub osób. Związane jest to z silnymi negatywnymi emocjami dotyczącymi fragmentów życia, które są jakby wyrzucone z pamięci. Najbardziej drastyczną formą amnezji jest amnezja całkowita. Taka całkowita niemożność odtwarzania engramów pamięciowych spowodowana jest zmianami w ośrodkowym układzie nerwowym. Chory nie pamięta niczego z przeszłości. Zazwyczaj też amnezja uniemożliwia zapamiętanie nowych rzeczy.
Zdarzają się też przypadki paramnezji, czyli pamięci rzekomej, złudnej. Chory myli teraźniejszość z przeszłością, miesza wydarzenia rzeczywiste z wyobrażonymi. Takie zaburzenia mogą być spowodowane chorobami organicznymi mózgu. Czasem jednak, w niewielkim zakresie, pojawia się także u osób wyczerpanych, przemęczonych.
Zaburzenia pamięci wywołuje także choroba Alzheimera. Polega ona na zwyrodnieniu i zaniku kory mózgowej. Chory stopniowo traci pamięć aż do całkowitego zaniku funkcji intelektualnych.
Podstawowym objawem choroby Alzheimera są zburzenia aktywności poznawczej. W miarę postępowania choroby, tzn. w miarę pojawiania się coraz większych uszkodzeń mózgu, rozwija się proces otępienia, którego właściwa postać ujawnia się w końcowym stadium choroby. Ten początkowy okres choroby jest najtrudniejszy w diagnozie. Dlatego ważne jest, żeby bliscy starszej osoby po zauważeniu zmian w jej zachowaniu wiążących się z pamięcią i wykluczeniu takich przyczyn, jak przeciążenie fizyczne i psychiczne, niedożywienie, przedawkowanie leków, zatrucie itp. skontaktowali się z lekarzem. Jeśli rozpoznanie choroby będzie dostatecznie wczesne - dzięki specjalistycznym badaniom - są możliwości poprawienia jakości życia chorego i ułatwienia bliskim opiekowania się nim.
Innym zaburzeniem pamięci jest tzw. zespół Korsakowa spowodowany obustronnym uszkodzeniem okolic hipokampa (mapa przestrzenna, pamięć epizodyczna) wskutek urazów, zaburzeń metabolicznych, alkoholizmu lub psychozy starczej. Chory ma zaburzoną głównie pamięć bezpośrednią, traci orientację w czasie i zdolność normalnego funkcjonowania. Pacjenci z psychozą Korsakowa są zapominalscy i szybko się frustrują, mają problemy z chodzeniem i koordynacją ruchów. Chociaż nie mogą sobie przypomnieć starych informacji, to głównym problemem jest trudność z zapamiętaniem nowych. Na przykład pacjenci ci mogą szczegółowo opisywać jakieś zdarzenie, a godzinę później już nie pamiętają tej rozmowy.
Obniżenie zdolności pamięci może być również wywołane niedoborem witaminy B12 czy zaburzeniami metabolicznymi, w tym chorobami tarczycy lub cukrzycą.
Zapobieganie wyżej wymienionym chorobom wiąże się m.in. z unikaniem urazów głowy, aktywnością umysłową, a także wyeliminowaniem alkoholizmu, kontrolowaniem cukrzycy czy też tarczycy.
Trzeba zgłosić się do lekarza, jeżeli mamy:
* kłopoty z przypominaniem nazw i znajdowaniem słów, odtwarzaniem niedawnych wydarzeń,
* luki pamięciowe dotyczące zamierzchłej przeszłości,
* osłabienie tzw. pamięci proceduralnej wykorzystywanej podczas rutynowych czynności, które wykonujemy bez zastanowienia.
Zwolnić tempo życia
Z Anną Dąbrowską, psychologiem ze Szpitala im. Jana Bożego w Łodzi, rozmawia Anna Skopinska
Jaką funkcję pełni w organizmie człowieka mózg?
- Mózg jest najważniejszą i najbardziej złożoną częścią ośrodkowego układu nerwowego człowieka. Składa się z dwóch półkul mózgowych i każda z nich jest odpowiedzialna za różne funkcje. Prawa półkula jest bardziej twórcza, odpowiada za wyobrażenia, intuicje, emocje, zdolności muzyczne. Lewa półkula jest bardziej werbalna, intelektualna, odpowiada za logiczne, analityczne myślenie, zapamiętywanie, nazywanie, czytanie, pisanie. Półkule mózgowe łączy wiele rozmaitych struktur. Wszystko to, co odbieramy zarówno ze świata zewnętrznego, jak i świata wewnętrznego, a więc wszystkie bodźce czy informacje, dociera do mózgu, a następnie jest w nim przetwarzane. Jako podstawowy narząd regulacji mózg pełni rolę nadzorującą i sterującą. O tym, jak niezwykle istotnym jest narządem, świadczą jego uszkodzenia, które zawsze są bardzo poważne.
Które czynniki powodują obniżenie sprawności umysłowych człowieka?
- Organizm człowieka ze swej natury dąży do homeostazy, a więc do równowagi, która jest pewnym gwarantem jego właściwego funkcjonowania. Wszystko, co burzy tę równowagę, wpływa destruktywnie na pracę organizmu, a więc także na sprawność umysłową. Szybkie tempo współczesnego życia, a co za tym idzie życie w niezgodzie z własnym zegarem biologicznym, nieracjonalne odżywianie, niedobór snu, permanentne zmęczenie, brak aktywności fizycznej, przewlekły stres, życie w lęku, w poczuciu zagrożenia, osłabienie relacji międzyludzkich, toksyczność tych relacji, doświadczanie różnego rodzaju egzystencjalnych kryzysów, chociażby kryzysu zaufania do drugiego człowieka, kryzysu wartości, kryzysu tożsamości, kryzysy sytuacyjne, to wszystko są czynniki, które powodują zmiany w jakości sprawności umysłowej.
Jak w takim razie można - poprzez odżywianie, odpowiednie zachowanie, czynności - poprawić naszą sprawność umysłową?
- Bardzo ważne jest nauczenie się słuchania własnego organizmu. W sytuacjach trudnych czy nadmiernie obciążających sprawność umysłową wysyła on komunikaty, które niejednokrotnie uchodzą naszej uwadze bądź są ignorowane. Jakże często odczuwając np. zmęczenie, mając problemy z koncentracją parzymy sobie kolejną kawę; doświadczając złości, gniewu, irytacji wspomagamy się środkami uspakajającymi lub używkami; a mając problemy z bólem głowy czy z zasypianiem sięgamy po kolejną tabletkę przeciwbólową lub nasenną. Takie działania są pozornie pomocne i to na krótki czas. Organizmu nie można bowiem oszukiwać w nieskończoność. Trzeba mu dać to, czego się domaga, co jest mu niezbędne do właściwego działania. W poprawianiu sprawności umysłowej, szczególnie w dzisiejszych czasach, należy zwrócić uwagę na zwolnienie tempa życia, na aktywność fizyczną (spacer, basen, gimnastyka itp.), przesypianie przynajmniej 7 godzin na dobę, sprawianie sobie przyjemności, słuchanie muzyki, gimnastykowanie umysłu, a więc używanie go i ćwiczenie - czytanie, rozwiązywaniem krzyżówek, oraz zdrowe odżywianie.
Jakie choroby umysłu najczęściej dotykają ludzi, czy można im przeciwdziałać?
- Z przykrością muszę to powiedzieć, że w ostatnich latach coraz więcej osób doświadcza różnego rodzaju zaburzeń psychicznych, coraz więcej osób poszukuje pomocy u psychoterapeutów bądź u psychiatrów. Zaburzenia osobowości, zaburzenia przystosowania, zaburzenia snu, zaburzenia jedzenia, choroby afektywne, nerwice, to te najczęściej zgłaszane. Najbardziej podatne na te schorzenia są osoby ciężko pracujące i jednocześnie bardzo identyfikujące się z tym, co posiadają, a więc nastawione na zysk lub na sukces, a także osoby, które nie radzą sobie z bardzo trudnymi w naszej rzeczywistości uwarunkowaniami egzystencjalnymi. Jak im przeciwdziałać? Myślę, że w przypadku pierwszej grupy osób ważne jest przetworzenie pewnych toksycznych dla zdrowia psychicznego treści głęboko zapisanych w świadomości tych ludzi. Często utożsamiają się oni z tym, co posiadają, żyjąc w stałym napięciu, które w konsekwencji prowadzi do stanów wyczerpania psychicznego. Odnosi się wrażenie, iż poza świadomością tych ludzi pozostaje fakt, że można wiele mieć i używać tego, będąc wolnym. Ważne jest, by żyć nie dla mieć, lecz dla być. Odnajdywać sens i wartość życia w tym, że się jest. Osobom, szczególnie obciążonym różnymi trudnościami, kryzysami czy problemami bardzo potrzeba zdrowych relacji rodzinnych, społecznych, wzajemnej życzliwości, szczerości, otwartości na siebie. Istotnym środkiem przeciwdziałającym zaburzeniom psychicznym są dobre kontakty międzyludzkie, zachowanie bliskości z drugim człowiekiem, dawanie sobie wsparcia. Potrzebna jest również zmiana stylu życia - odejście od tego wszystkiego, co nas wynaturza.
Co Pan sądzi na temat tzw. wspomagaczy, np. witamin na pamięć czy innych środków chemicznych, które można dostać w naszych aptekach?
- Myślę, że gdybyśmy zdrowo i higienicznie żyli, nie byłoby potrzeby uciekać się do tzw. wzmacniaczy. Z badań rynku farmakologicznego wynika, że coraz częściej korzystamy z różnych preparatów oferowanych w aptekach czy sklepach zielarskich. Z pewnością dużo lepiej wspomagać zdrowie witaminami pochodzącymi ze spożywania świeżych warzyw i owoców. Czasami jest to jednak z różnych powodów niemożliwe, czasami wyczerpanie fizyczne lub psychiczne organizmu jest tak duże, że okresowe korzystanie ze sprawdzonych suplementów czy witamin nie wydaje się być pozbawione racji. Trzeba jednak pamiętać, że w nadmiarze również witaminy mogą być szkodliwe.
Jakie niebezpieczeństwo czyha na tych, którzy chcą za wszelką cenę poprawić sprawność umysłową i uciekają w metody niedozwolone np. Silvy, chińskie tai-chi czy inne?
- Na naszym rynku niemalże z miesiąca na miesiąc pojawiają się nowe propozycje dotyczące sposobów powiększania naszego potencjału umysłowego, możliwości rozwijania umiejętności czy sprawności umysłowych. Musimy być bardzo ostrożni z dokonywaniem wyboru wśród tych ofert. Za fasadą pięknych reklam i obietnic szybkiego sukcesu czy szczęścia niejednokrotnie kryją się pułapki, w które dają się złapać osoby wierzące w sukces bez pracy i wysiłku. Przykładem może być tutaj metoda Silvy, według której za pomocą zbioru pewnych technik pozwalających wykorzystać możliwości ludzkiego mózgu możemy kontrolować umysł. Wśród proponowanych technik są techniki postrzegania pozazmysłowego, a więc zdobywającego informacje nie za pośrednictwem zmysłów, np. słuchu, wzroku, dotyku, smaku, lecz za pomocą medium, telepatii, jasnowidztwa. I to wszystko w trzy dni. Jest to metoda, która aspiruje do miana nauki, a taką nie jest. Coraz modniejsze staje się w Polsce uprawianie jogi czy kursy tai-chi. Każda z tych technik poza ćwiczeniami fizycznymi i technikami głębokiego oddychania, które wzmacniają mięśnie, działają uspakajająco i relaksująco, proponuje pracę z umysłem - medytacje, techniki umysłowej wyobraźni, pracę z energią umysłu, a to z chrześcijańskiego punktu widzenia jest nie do przyjęcia. Z całą pewnością posługując się w medytacji metodami wywodzącymi się z tradycji chrześcijańskiej mamy możliwość uspokoić umysł i wprowadzić harmonię do organizmu, a co ważniejsze mamy możliwość otworzyć się i poddać działaniu Boga.
A jak zapatruje się Pani na tzw. metodę Kinezjologii Edukacyjnej?
- Metoda Kinezjologii Edukacyjnej zwana inaczej metodą Dennisa zajmuje się ruchem i jego wpływem na uczenie się. Celem ćwiczeń jest wspieranie naturalnych możliwości człowieka. Jest to metoda, o ile wiem, dopuszczona przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i w niektórych polskich przedszkolach i szkołach jest stosowana z dobrym skutkiem.
Dziękuję za rozmowę.
Krzyżówka, szachy czy scrabble
Zdaniem wielu lekarzy, gry logiczne, łamigłówki, zagadki są bardzo korzystne dla zdrowia i... rozwoju kontaktów rodzinnych i towarzyskich. Ta swoista gimnastyka umysłu wpływa pozytywnie na komórki nerwowe mózgu, a tym samym na poprawę pamięci, sprawności umysłowej, zdolności koncentracji i jasności myślenia. O ile krzyżówkę można rozwiązać w pojedynkę, to już gra w szachy, warcaby czy scrabble wymaga zaangażowania innych osób.
Krzyżówka to nic innego jak zagadka słowno-literowa polegająca na odgadywaniu lub dopasowywaniu haseł i wpisywaniu ich w krzyżujące się ze sobą rubryki. Pomysłodawcą krzyżówki był Amerykanin Arthur Wynne, który pierwszą krzyżówkę zamieścił w gazecie "New York Word" 21 grudnia 1913 roku. Pomysł spotkał się z dużym entuzjazmem czytelników i wkrótce krzyżówki trafiły do Europy. Zaczęły pojawiać się także czasopisma poświęcone wyłącznie temu rodzajowi rozrywek umysłowych. W Polsce pierwsza krzyżówka została opublikowana w 1925 r. w "Kurierze Warszawskim". Najpopularniejsze rodzaje tej zabawy, nad którą łamią sobie głowy miliony ludzi na całym świecie, to: jolka, krzyżówka panoramiczna, alfabetka, kwadrat magiczny, swatka, ukośnik.
Inną popularną grą są szachy. Powstały najprawdopodobniej w drugiej połowie VI wieku. Do Europy szachy dotarły już w VIII-IX w., a w Polsce pojawiły się w XII w. za panowania Bolesława Krzywoustego. Umiejętność gry w szachy uznawana była za zaletę i zyskała sobie wysoką rangę nie tylko na dworze królewskim. Tę grę opiewali tacy poeci, jak Jan Kochanowski - w 1564 r. napisał utwór "Szachy". W 1835 r. wydano polski podręcznik do tej gry. Od tego czasu literatura szachowa szybko powiększała się zarówno w Polsce, jak i na świecie. Pasjonaci gry w szachy tworzą fankluby, co roku odbywają się turnieje. Szachy uczą nie tylko zdolności koncentracji i jasności myślenia, ale również przewidywania kolejnych ruchów przeciwnika.
Wśród innych gier zarówno przygodowych, jak i strategicznych, logicznych czy ekonomicznych prym wiedzie gra w scrabble. Powstała ona w 1931 roku. Polscy scrabbliści mają nawet swoją organizację, Polską Federację Scrabble, która organizuje mistrzostwa Polski w tej grze. Ta rodzinno-towarzyska rozrywka jest przeznaczona dla dwóch, trzech, a nawet czterech osób. Polega na losowaniu płytek z literami i kolejnym układaniu z nich słów na planszy. Słowa układane są w sposób przypominający układanie krzyżówki.
Każde kolejne słowo musi krzyżować się z co najmniej jednym ze słów już ułożonych na planszy lub je przedłużać. Każda litera ma określoną wartość punktową. Celem gry jest zdobycie jak największej liczby punktów.
MMX (MultiMedia eXtensions lub Matrix Math eXtensions) to zestaw 57 instrukcji SIMD dla procesorów Pentium i zgodnych. Rozkazy MMX mogą realizować działania logiczne i arytmetyczne na liczbach całkowitych. Pierwotnie wprowadzone w 1997 przez Intela dla procesorów Pentium MMX, aktualnie dostępne również na procesory innych producentów - wraz z rozwojem procesorów i dodawaniem nowych rozszerzeń (np. SSE) zbiór rozkazów MMX powiększał się. Instrukcje te są wykorzystywane przez procesory od Intel Pentium MMX i AMD K6 wzwyż.
